Jaki zapis dokonać w testamencie – zwykły czy windykacyjny?

Testament and penZapis jest jednym z podstawowych elementów testamentu. Polskie prawo spadkowe wyróżnia dwa rodzaje zapisów – zwykły oraz windykacyjny.

Oba rozwiązania prowadzą do tego, aby osoba na rzecz której spadkodawca dokonał zapisu, uzyskała tytuł prawny do określonej rzeczy lub prawa. To co różni te instytucje to skutki jakie wywołują w chwili śmierci spadkodawcy, warunki skutecznego dokonania danego zapisu oraz moment powstania zobowiązania podatkowego.

Zapis zwykły to rozrządzenie zawarte w testamencie, na podstawie którego spadkodawca nakłada na spadkobiercę obowiązek spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zapis zwykły musi zostać dokonany w testamencie ważnym. Nie ma przy tym znaczenia forma testamentu.

W wyniku dokonania zapisu zwykłego, po stronie spadkobiercy powstaje zobowiązanie do wykonania takiego zapisu, natomiast zapisobierca uzyskuje tylko i wyłącznie roszczenie w stosunku do spadkobiercy o wykonanie zapisu.

Obowiązek wykonania określonego zapisu, może zostać nałożony przez spadkodawcę na spadkobiercę ustawowego, spadkobiercę testamentowego, a nawet na zapisobiercę. W przypadku nałożenia obowiązku wykonania zapisu na zapisobiercę, mamy do czynienia z tzw. dalszym zapisem.

Zapisobierca zwykły może żądać wykonania ustanowionego na jego rzecz zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu, chyba że odmienna jest wola spadkodawcy, który może uczynić zapis pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. 

Spadkodawca chcący ustanowić skuteczny zapis zwykły powinien mieć na uwadze to, iż jeśli chce przekazać zapisobiercy rzecz oznaczoną co do tożsamości (np. kolekcję monet), to w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), rzecz taka musi należeć do spadku. Spadkodawca, w chwili śmierci nie może być również obowiązany do zbycia tej rzeczy. W innym wypadku, taki zapis, jest zapisem bezskutecznym.

W przypadku dokonania zapisu zwykłego rzeczy oznaczonych co do gatunku (np. 2 ton węgla), obowiązany do wykonania zapisu powinien świadczyć rzeczy średniej jakości uwzględniając przy tym potrzeby zapisobiercy.

Zapisobierca zwykły nie ponosi odpowiedzialności za długi spadkowe.

Obowiązek podatkowy w przypadku zapisu zwykłego powstaje dopiero w momencie wykonania takiego zapisu przez spadkobiercę.

Zapis windykacyjny jest stosunkowo nową instytucją w polskim prawie spadkowym. Możliwość jego zastosowania pojawiła się z końcem października 2011 roku.

Dokonanie skutecznego zapisu windykacyjnego, jest bardziej obwarowane przez przepisy kodeksu cywilnego, ale i skutki jakie wywołuje w chwili śmierci spadkodawcy są znacznie dalej idące.

Ideą zapisu windykacyjnego jest to, aby zapisobierca na rzecz którego spadkodawca ustanowił zapis windykacyjny, nabywał przedmiot zapisu w chwili śmierci spadkodawcy.

Pierwszą podstawową różnicą w ustanowieniu zapisu windykacyjnego jest to, że może on zostać zawarty wyłącznie w testamencie notarialnym. Ma to na celu zminimalizowanie ryzyka pojawienia się błędów w sporządzanych testamentach jak również jak najlepsze ujęcie woli testatora.

Kolejnym obwarowaniem jest to, że przedmioty zapisu windykacyjnego są ściśle określone w kodeksie cywilnym. Kodeks wskazuje, iż zapisać można:

  • rzecz oznaczoną co do tożsamości – np. samochód
  • zbywalne prawo majątkowe – np. udziały w spółce z o.o.
  • przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne
  • ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności

Powyższe wyliczenie jest katalogiem zamkniętym, a wszystko co nie mieści się w jego zakresie nie może być przedmiotem zapisu windykacyjnego. Najbardziej jaskrawym przykładem takiego wyłączenia są określone sumy pieniężne, które nie mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego.

Zapis windykacyjny nie może być obwarowany ani terminem ani warunkiem. W przypadku ustanowienia terminu lub warunku, uważa się go za nieistniejący. Wyjątkiem, jest sytuacja, w której z testamentu lub z innych okoliczności wynika, że zapis windykacyjny nie zostałby uczyniony bez takiego obwarowania. W takiej sytuacji zapis windykacyjny jest nieważny i co do zasady następuje jego konwersja na zapis zwykły.

Zapis windykacyjny okaże się bezskuteczny w sytuacji, w której przedmiot zapisu w chwili otwarcia spadku nie należy do spadkodawcy lub spadkodawca obowiązany jest do jego zbycia. W przypadku ustanowienia prawa użytkowania lub służebności, przedmiot na którym ustanawia się te prawa musi wchodzić do spadku w chwili jego otwarcia oraz spadkodawca nie może być zobowiązany do jego zbycia.

Potwierdzeniem prawa do przedmiotu zapisu jest postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Zapisobierca windykacyjna składa w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o zapisie, oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu zapisu. W przeciwnym razie we wskazanym terminie 6 miesięcy następuje skutek taki, jakby zapisobierca przyjął zapis. Informacje zawarte w tych dokumentach są wystarczającą podstawą, do tego, aby legitymować się jako osoba uprawniona do danego przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Zapisobierca windykacyjny jest odpowiedzialny solidarnie ze spadkobiercami za długi spadkowe z tytułu dokonanego zapisu. Odpowiedzialność ta jest ograniczona do wartości przedmiotu zapisu według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

Obowiązek podatkowy w przypadku zapisu windykacyjnego powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, postanowienia częściowego stwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu albo w chwili zarejestrowania aktu notarialnego poświadczającego dziedziczenie. Najbliższa rodzina może skorzystać ze zwolnienia podatkowego, jeśli zgłosi nabycie przedmiotu zapisu w terminie 6 miesięcy  od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Jaki zapis więc wybrać w przypadku sporządzania testamentu?

Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Większość zależy od tego, jaki skutek chce osiągnąć przyszły spadkodawca oraz od zaistniałych okoliczności faktycznych.

Wydaje się, iż  punktu widzenia zapisobiercy najlepszym rozwiązaniem jest ustanowienie zapisu windykacyjnego, z tego powodu, iż  prawo do przedmiotu z tego zapisu przechodzi na zapisobiercę z chwilą śmierci spadkodawcy.

Z zapisu windykacyjnego zapewne z chęcią skorzystają osoby prowadzące swoje przedsiębiorstwa. Mając na uwadze zapewnienie ciągłości jego funkcjonowania oraz ogólne dobro przedsiębiorstwa, zapiszą je w formie zapisu windykacyjnego  osobie, która będzie najlepiej nadawała się do jego zarządzania.

Skorzystanie z zapisu windykacyjnego nie będzie możliwe w sytuacji, w której będziemy chcieli przeznaczyć wskazanej przez nas osobie określoną sumę pieniędzy. W takim wypadku, możemy skorzystać wyłącznie z zapisu zwykłego.

Czasem może zdarzyć się również tak, że nie będziemy mieli możliwości sporządzenia testamentu notarialnego. Taka sytuacja prowadzi do tego, iż jako przyszli spadkobiercy, będziemy mogli skorzystać wyłącznie z zapisu zwykłego.

Pomimo kilku ograniczeń zapis windykacyjny jest znacznie bardziej przyjazny dla przyszłego spadkodawcy. Naturalnym wydaje się być sytuacja, w której określone składniki swojego majątku przeznaczam konkretnej wskazanej osobie, unikając tym samym sytuacji, w której spadkobiercy uzyskują prawo do majątku spadkowego w określonych częściach ułamkowych, a następnie prowadzą wieloletnie postępowanie o dział spadku.